12e editie, vijf lezingen, vijf inleiders

Thema: Diverse ontwikkelingen in Nederland vanaf de eerste wereldoorlog tot 1940

U leest het goed: cultureel café in plaats van het vertrouwde theologisch café. Tot deze verandering is besloten, omdat er geleidelijk al een verschuiving is opgetreden van religieus getinte inleidingen naar een mengvorm met wereldlijke aspecten. De nieuwe naam spoort meer met de bestaande situatie. De naamsverandering betekent dus geenszins dat het religieuze aspect wordt losgelaten!

Het betreft hier een tijd waarin ons land maar ternauwernood buiten het geweld van de eerste wereldoorlog wist te blijven, gevolgd door een periode van redelijke voorspoed. De economie kwam tot bloei en ook in cultureel opzicht was sprake van een opleving. De al jaren spelende schoolstrijd werd beslecht en het algemeen kiesrecht ingevoerd. In navolging van het buitenland kregen vrouwen vanaf 1919 ook in ons land stemrecht. De rol die Aletta Jacobs hierin heeft gespeeld zal nader worden belicht. Dat vrouwen voortaan ook mochten stemmen, viel in de christelijke gemeenschap niet op alle plaatsen in goede aarde. Tot de dag van vandaag heeft het deel van die stroming verenigd in de SGP, hier moeite mee.

Een kenmerkende ontwikkeling in die dagen vormt de verzuiling. Katholieken, christelijken en liberalen hadden toen elk hun eigen verenigingen en bemoeiden zich bij voorkeur niet met elkaar.

In 1929 brak de crisis uit met grote werkloosheid als gevolg. Uitgelegd wordt waardoor de crisis in ons land langer heeft aangehouden dan in vele andere landen.

In de jaren dertig ontstonden internationaal spanningen als gevolg van de opkomst van en machtsovername door het nationaal-socialisme in Duitsland. Daar waarschuwde de theoloog Karl Barth voor het nationaal-socialisme en ook het Vaticaan gaf uiting aan de daar heersende zorgen via de encycliek “Mit brennende Sorgen”. In ons land roerde ds. Heiko Miskotte zich in theologisch opzicht.

 

Op het vlak van de architectuur liep de interesse voor de neostijlen terug. Nieuwe vormen kwamen op. Vooraanstaande architecten en hun werk zullen worden toegelicht. Hetzelfde geldt voor stromingen in de kunst en belangrijke kunstenaars. Ook grote verzamelaars als bijv. Helene Kröller Müller komen aan de orde.

De hiervoor toegelichte thematiek wordt uitgewerkt in de volgende vijf inleidingen:

Vrijdag 4 oktober 2019

Inleider: Kees Janse

Titel: Nederland als neutraal land in WO I

 Vrijdag 18 oktober 2019

Inleider: Jan Plugboer

Titel: De crisisjaren 1930-1940 in theologisch opzicht

 Vrijdag 1 november 2019

Inleider: Theo Wildenberg

Titel: De crisisjaren in politiek, economisch en cultureel opzicht

Vrijdag 15 november 2019

Inleider: Joke Rijnoudt

Titel: Honderd jaar vrouwenkiesrecht, de schoolstrijd en de verzuiling

Vrijdag 29 november 2019

Inleider: George Koopmans

Titel: Architectuur en kunst 1914-1940

 

Data:   vrijdagmiddagen 4 en 18 oktober, 1, 15 en 29 november 2019
Tijd:   15 – 17 uur
Plaats:  Parochiecentrum Dorpsstraat 113
                          1901 EK Castricum
Bijdrage:  € 20

 

Nr. 1a Excursie

Bij voldoende belangstelling zal op vrijdag 13 december 2019 een excursie (met lunch) plaatsvinden naar Museum Huis Doorn, de verblijfplaats van keizer Wilhelm II van Duitsland na diens aftreden. Tevens zal het daar gevestigde Paviljoen WO I worden bezocht. De kosten zijn momenteel nog niet aan te geven.  

Leeskring door pastor Bill van Schie.

Samen een boekje (100 pp.) lezen, dat uitnodigt tot uitwisseling van gedachten en nieuwe vragen, dat is waar pastor Bill van Schie uit Limmen belangstellende mee-lezers toe uitnodigt.

Dit seizoen is gekozen voor het pas verschenen boekje ‘Thuis in de Kosmos’ van Taede Smedes. De titel zegt al precies waar het de schrijver om gaat: Wij, mensen, zijn niet langer het centrum van alles wat bestaat. Wetenschap en techniek hebben ons tot het inzicht gebracht, dat wij slechts een onderdeel van het grote ‘scheppingsverhaal’ zijn geworden. Mensen zijn sterrenstof, onlosmakelijk onderdeel van de gehele kosmos. Wat betekent dat voor de vraag: ‘Waartoe zijn wij dan eigenlijk op aarde?’ De oude catechismusvraag wordt opnieuw gesteld. Maar nu vanuit het perspectief, dat wij zelf de zin van ons bestaan opnieuw zullen moeten ontdekken.

Je ziet al, dit is geen alledaagse kost. Maar wel de moeite waard, als je je wilt bezinnen op onze plaats in de kosmos. Moeilijk? Ach, valt mee, als je het boekje samen leest en bespreekt. Boeiend? Zeker, door de manier waarop de schrijver ons meeneemt in eigentijdse (bestaans-)vragen, die in onze dagen talloze mensen boeien en bezighouden.

Datum:            woensdagmiddag 9, 16 en 30 oktober 2019 

Plaats:             Parochiecentrum     

Tijd:                 13.30 uur

Bijdrage:                 € 6 (inclusief koffie/thee)

Poëzie en Geloof: Maria de Groot en Hanny Michaëlis door Hanneke Klinkert-Koopmans.

Geloof heeft mensen door de eeuwen heen geïnspireerd tot het schrijven van poëzie. Vele liederen en gedichten getuigen hiervan.
De Bijbel is nog steeds een inspiratiebron voor dichters uit deze tijd, die de Bijbelse boodschap actualiseren.

Neerlandica Hanneke Klinkert zal weer een cursus geven over religie in eigentijdse poëzie. Het komende seizoen zullen we gedichten lezen van Maria de Groot en de joodse dichteres Hanny Michaëlis, waarbij de Tweede Wereldoorlog een rol van betekenis speelt.

 

 

Data:  

donderdagmorgen 10 oktober, 14 november,
12 december 2019,  16 januari, 13 februari, 
12 maart en ev. 9 april 2020
Tijd:       9.30 – 11.30 uur
Plaats:  Maranathakerk tot januari 2020, daarna De Schakel 
Bijdrage: € 20 (inclusief koffie/thee + reader)

“Van herdersjongen tot koning” door Gösta Lodder.

Wij kennen allen de bijzondere verhalen rond de oudtestamentische figuur David. De reus Goliath, die door een eenvoudige herdersjongen gedood wordt, is daarvan wel het bekendste. Vele kunstenaars hebben de confrontatie tussen hen tot uitgangspunt genomen voor hun werk. Elke kunstenaar legt daarbij natuurlijk zijn eigen accenten en daarmee interpretaties.  Aan de toeschouwer is de taak deze beelden en taferelen een plaats te geven in het totaal van het verhaal.
Naast de hier genoemde heldendaad is een andere episode uit Davids leven een geliefd onderwerp voor beeldhouwers en schilders: de perikelen rond Bathseba. David laat zich, inmiddels koning, niet van zijn beste kant zien. Hij pikt de vrouw van een ander, Uriah, in, zorgt ervoor dat deze echtgenoot omkomt in de strijd en denkt op die manier geluk af te dwingen. Bovenstaande verhalen zullen de revue passeren tijdens de lezing. Vóór de pauze zal Davids leven zoveel mogelijk chronologisch in beeldmateriaal getoond worden. Na de pauze concentreren we ons op één specifiek zeventiende-eeuws schilderij. De interpretatie daarvan vormt de afsluiting van de lezing.

Datum: dinsdag 19 november 2019                       

Plaats: Dorpskerk
Tijd:     20 uur

Bijdrage: € 5 (inclusief koffie/thee)

Door Martien Brinkman, emeritus hoogleraar theologie aan de VU te Amsterdam.

Vroeg of laat stuit menig dichter op het onuitsprekelijke waarvoor hij/zij toch woorden wil vinden. Sommige dichters geven die poging al snel weer op, andere blijven er levenslang naar op zoek. Dat onuitsprekelijke wordt vaak met het goddelijke of God verbonden, maar dat hoeft niet per se. Een verwijzing naar het goddelijke of God kan ook achterwege blijven. Dan staat het onuitsprekelijke voor zoiets onzegbaars als de ‘waarheid’, de ‘werkelijkheid’. Martien Brinkman is deze speurtocht naar het onuitsprekelijke en onzegbare bij veertien Nederlandse dichters nagegaan in zijn boek Dicht bij het onuitsprekelijke.

Veertien dichters over het onzegbare (Utrecht 2018). Deze middag zal hij zich met name richten op het werk van vier vrouwelijke dichters:
M. Vasalis (1909-1998), Hanny Michaelis (1922-2007), Hester Knibbe (1946) en Eva Gerlach (1948). Vooral hun wat ‘mystieke’ gedichten zullen ter sprake komen. Gedichten waarin ze er blijk van geven iets te naderen wat hun dichterlijke greep overstijgt.

Na een korte inleiding per dichteres zullen steeds een drietal gedichten voorgedragen worden. De overgang van de ene dichteres naar de andere zal muzikaal vorm krijgen. Naast Martien Brinkman als inleider zal zijn echtgenote Hannie Dorr als declamatrice optreden en zullen de muzikale intermezzi verzorgd worden door Jelle Jan Klinkert.

Datum:  zondag 26 januari 2020
Tijd:       15 uur               
Plaats:  Dorpskerk
Bijdrage: € 5 (inclusief koffie/thee)

 

Door dr. Wilken Veen*

Op 9 april 2020 is het precies 75 jaar geleden, dat Dietrich Bonhoeffer in het concentratiekamp Flossenburg na een nachtelijk schijnproces waarin hij ter dood werd veroordeeld, is opgehangen. Als Bonhoeffer weet van zijn naderende einde, schrijft hij aan zijn vriend Eberhard Bethge, dat het enige wat hem spijt is, dat hij zijn ethiek niet af heeft kunnen schrijven, maar dat Bethge het belangrijkste wel weet. En inderdaad heeft hij na de oorlog (in 1949) al Bonhoeffers teksten die hij voor die ethiek had geschreven, gebundeld en uitgegeven. Het was – zoals Bethge in zijn voorwoord schreef – niet de ethiek, zoals die Bonhoeffer voor ogen had gestaan. Inmiddels hebben we reden om aan te nemen, dat Bonhoeffers ethiek, wanneer die voltooid zou zijn, twee à driemaal zo dik geworden zou zijn. Daarom noemden Gerard den Hertog en ik onze Nederlandse vertaling niet ‘Ethiek’ maar: ‘Aanzetten voor een ethiek’. Ethiek in de zin van een leer wat ons te doen staat, is het niet geworden. Het zijn aanzetten, overwegingen, die ertoe moeten leiden, dat wij zelf verantwoordelijkheid nemen en besluiten wat goed is, wat naar ons beste verstaan de wil van God is in een wereld waarin soms slechte dingen gedaan moeten worden om het goede te bereiken (zoals een aanslag op Hitler) en waarin soms gelogen moet worden omwille van de waarheid.

 

Van een aantal van die aanzetten willen we fragmenten lezen en met elkaar bespreken en proberen helder te krijgen wat daarvan de betekenis voor ons nu is.

Data: woensdag 5, 19 en 26 februari 2020
Tijd: 14 uur
Plaats: Parochiecentrum
Bijdrage: € 5 (inclusief koffie/thee)

 

dr. Wilken Veen (1953) is sinds 1982 predikant in Amsterdam, eerst in de Amstelkerk, daarna in Amsterdam-Noord en sinds 2008 als predikant van het Leerhuis Amsterdam Tenach en Evangelie. Hij promoveerde in 1991 op een proefschrift over de Duitse kerkstrijd in 1933, schreef een kleine biografie en een groot aantal artikelen over Bonhoeffer.

Door Jan Tromp*

In de 16e eeuw werden de contacten tussen Ethiopië en Europa frequenter en intenser. De Portugezen worden te hulp geroepen om het land te bevrijden van de islamitische hoofdman Ahmed ibn Ibrahim, bijgenaamd Grañ, de linkshandige. Vanuit Portugal arriveert een strijdmacht van 400 man onder leiding van Christobald da Gama, zoon van Vasco. Christobald wordt door Grañ onthoofd, alvorens hij zelf in 1543 wordt verslagen in de buurt van het Tana meer. Grañ had intussen bijna alle kerken verwoest en met vele manuscripten zijn kampvuren brandend gehouden.
Na deze periode worden talrijke nieuwe kerken gebouwd en dat gaat gepaard met een opbloei van de kerkelijke schilderkunst. De jezuïeten voeren prenten en geschriften in, waardoor de Ethiopische clerus in aanraking komt met afbeeldingen van de kruisiging. Die worden nu ook afgebeeld in kerken, naar westers voorbeeld dus, maar meestal aangepast aan de Ethiopische traditie. Dat riep de volgende vraag op:
Hoe kan het dat in afbeeldingen van de arma christi zonder uitzondering vijf nagelen worden getoond, terwijl er in de westerse cultuur aanvankelijk vier en later drie nagelen voorkomen?
Over deze vraag zal de lezing van Jan Tromp gaan.


 

Datum:    dinsdag 3 maart 2020
Plaats:    Dorpskerk 
Tijd:         20 uur
Bijdrage:   € 3 (inclusief koffie/thee)

 

*Jan Tromp ging na zijn pensioen als docent Frans, kunstgeschiedenis studeren met als afstudeeronderwerp: gehouwen gebouwen, rots- en grotkerken in Noordelijk Ethiopië.

 In vuur en vlam: bevrijdingstheologie voor christenen zoals ik door Theologe des Vaderlands 2016/17 Janneke Stegeman.

The First Fruits’ van Johann Valentin Haidt

Voor mij is theologie de taal vinden voor wat het nu betekent ons te verbinden met de christelijke traditie. Dat levert beweeglijke theologie op, want contexten en vragen veranderen steeds. Traditie die steeds transformeert blijft leven. Je kunt enkel doorgeven wat je eerst jezelf hebt eigen gemaakt. In dat proces van toe-eigening verander je en de traditie verandert mee. Gelovig zijn is je open stellen voor dat proces van transformatie. Dat vraagt moed en kwetsbaarheid.

 Theologie is daarom niet one size fits all. Geloven gaat over ons, hoe wij zijn, hoe wij allemaal anders zijn en hoe we ons juist kunnen verbinden als we ruimte maken voor eigenheid. Zinvolle theologie is altijd contextueel. Ik ben vrouw, hetero, cis-gender, als Nederlandse draagster van een koloniale erfenis. Bevrijdingstheologie, met postkoloniale en onbetamelijke theologie als onderdeel daarvan, hielpen me om dat te zien. Ik werd me bewust van blinde vlekken, die ik meestal deel met witte christenen in vergelijkbare posities.

Voor we kunnen ontdekken hoe een contextuele theologie er voor ons uitziet, moeten we eerst zichtbaar maken hoe ons Europese Christendom heeft bijgedragen aan zwart-wit denken. Gelovig zijn is ook: de onrust volgen, angst erkennen, ongemak toelaten en ontdekken dat de vragen die daaronder zitten ertoe doen. Theologie is leuker, spannender, ongemakkelijker en relevanter als het contextuele theologie is. Het leven wordt daar mooier van.

Het werd een opwindende, verrijkende, soms lastige zoektocht die nog steeds doorgaat. Verhalen en rituelen kregen nieuwe betekenissen, net als begrippen als ‘zonde’ en ‘gemeenschap’.
Ik vertel er graag over in deze lezing.

Datum:           zondag 19 april 2020

Plaats:             Dorpskerk

Tijd:                 19.30 uur                   

Bijdrage:         € 5 (inclusief koffie/thee)

 

Door Marianne Hamers*. Kan ethiek hierin een brug vormen?

Elke dag maken we keuzes en staan we voor de vraag:  ”Wat is in deze situatie goed om te doen?” Gelukkig hoeven we niet bij elke keuze hierbij stil te staan, maar soms treedt deze vraag op de voorgrond. Normen en waarden spelen hierin een belangrijke rol. Deugden als rechtvaardigheid, moed of wijsheid kunnen ons helpen bij de keuzes die we maken, deze ook uit te voeren. Onze deugden, waarden en normen worden gevormd door onze opvoeding, onze cultuur, de omgeving en omstandigheden waarin we verkeren en last but not least door onze religie. Religies hebben hierin veel te bieden. Religies kennen overeenkomsten en verschillen, juist als het gaat over de vragen van goed en kwaad. Zij kunnen een brug vormen, een verbinding tussen ons denken en handelen, een verbinding tussen onszelf en de ander.

In vier avonden gaan wij ons bezinnen op ethiek. De invulling hiervan is:

  • Eerste avond: ethiek in de Oudheid en het Christendom.
  • Tweede avond: ethiek vanuit het Jodendom en het Boeddhisme.
  • Derde avond: ethische aspecten rondom het thema
    ‘Voltooid leven’.

Op deze avond zal de heer Emir Ertas gastspreker zijn. Hij is huisarts in Alkmaar en praktiserend moslim. Hij zal vanuit de Islamitische geloofsovertuiging dit onderwerp belichten. We bespreken tevens de visie op dit onderwerp vanuit het Christendom.

  • Vierde avond: ethische aspecten rondom het thema “Vergeving”. Aandacht voor wat vergeving inhoudt en de visie hierop van het Christendom, de Islam en het Boeddhisme.

Data: woensdagen 22 april, 13 mei, 27 mei en 10 juni 2020
Plaats: Parochiecentrum
Tijd: 19.30 – 21.30 uur
Bijdrage: € 10

* Marianne Hamers is opgeleid tot counselor en ervaren cursusleider op het gebied van interreligieuze dialoog en ethiek.